PHẠM TỘI KHI “TRẠNG THÁI TINH THẦN BỊ KÍCH ĐỘNG MẠNH” LÀ GÌ
Thời gian gần đây, xảy ra nhiều vụ việc thương tâm bắt nguồn từ sự bộc phát cảm xúc và mất kiểm soát hành vi của cá nhân trong những tình huống căng thẳng. Nhiều trường hợp mâu thuẫn gia đình, tranh chấp dân sự nhỏ nhặt hay xích mích nhất thời đã nhanh chóng bị đẩy lên thành xung đột nghiêm trọng, dẫn đến các hành vi phạm tội gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng về tính mạng, sức khỏe và trật tự xã hội. Điểm chung của các sự việc này là người thực hiện hành vi đã không đủ khả năng kiềm chế cảm xúc, phản ứng một cách tức thời, thiếu suy xét, khiến hành vi vượt ra khỏi giới hạn pháp luật cho phép. Những vụ án như vậy không chỉ để lại tổn thất nặng nề cho gia đình, cộng đồng mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nhận diện đúng bản chất tâm lý của trạng thái kích động.
Trong khoa học pháp lý, “trạng thái tinh thần bị kích động mạnh” được hiểu là sự rối loạn tâm lý nhất thời khiến chủ thể không còn khả năng kiềm chế hoặc điều chỉnh hành vi như trong điều kiện bình thường. Đây là phản ứng xuất phát từ tác động mạnh mẽ, đột ngột của hoàn cảnh bên ngoài, thường gắn với hành vi trái pháp luật hoặc sự xúc phạm nghiêm trọng đến danh dự, nhân phẩm, lợi ích chính đáng của người bị kích động.
Bộ luật Hình sự 2015 quy định riêng tội “Giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh” và “Cố ý gây thương tích trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh” với khung hình phạt thấp hơn đáng kể so với các tội danh tương ứng thực hiện trong điều kiện bình thường.
Vấn đề trạng thái tinh thần bị kích động mạnh trong Bộ luật hình sự đã được hướng dẫn lần đầu tiên tại Điểm b Mục 1 Chương 2 Nghị quyết số 04/HĐTP/NQ ngày 29/11/1986 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, hướng dẫn áp dụng một số quy định trong phần các tội phạm của Bộ luật hình sự, theo đó: “Tình trạng tinh thần bị kích động là tình trạng người phạm tội không hoàn toàn tự chủ, tự kiềm chế được hành vi phạm tội của mình. Nói chung, sự kích động mạnh đó phải là tức thời do hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân gây nên sự phản ứng dẫn tới hành vi giết người. Nhưng cá biệt có trường hợp do hành vi trái pháp luật của nạn nhân có tính chất đè nén, áp bức tương đối nặng nề, lặp đi lặp lại, sự kích động đó đã âm ỷ, kéo dài, đến thời điểm nào đó hành vi trái pháp luật của nạn nhân lại tiếp diễn làm cho người bị kích động không tự kiềm chế được; nếu tách riêng sự kích động mới này thì không coi là kích động mạnh, nhưng nếu xét cả quá trình phát triển của sự việc, thì lại được coi là mạnh hoặc rất mạnh”.
Theo quy định của pháp luật hiện hành, việc một người bị rơi vào “trạng thái tinh thần bị kích động mạnh” phải bắt nguồn từ “hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân đối với người đó hoặc đối với người thân thích của người đó”.
+ Thứ nhất, phải có hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của người bị hại
+ Thứ hai, Hành vi trái pháp luật của người bị hại phải là hành vi đối với người phạm tội hoặc đối với người thân thích hoặc hoặc đối với người khác có quan hệ thân thiết với người phạm tội.
Như vậy, để xác định trường hợp người phạm tội bị kích động mạnh về tinh thần do hành vi trái pháp luật của người bị hại gây ra phải căn cứ vào các yếu tố:
Án lệ số 28/2019/AL đã làm rõ hơn về 2 yếu tố trên, theo nội dung án lệ, bị hại đã có hành vi trái pháp luật chửi bới, xâm phạm sự an toàn về thân thể của bị cáo, bị hại là người gây sự, tấn công bị cáo trước. Hành vi tấn công của bị hại diễn ra liên tục với mức độ tăng dần làm cho bị cáo rơi vào trạng thái tinh thần bị kích động dẫn đến mất khả năng tự chủ, không nhận thức hết được tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi của mình, vì vậy bị cáo đã dùng dao đâm vào ngực bị hại là nhằm thoát khỏi sự tấn công.
Tuy nhiên theo quan điểm của ông Trần Văn Hùng (Tòa án Quân sự Quân khu 4), các hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe của người khác diễn ra rất đa dạng cả về diễn biến hành vi, thủ đoạn, tính chất nguy hiểm với nhiều biểu hiện tâm lý phong phú. Trong thực tiễn việc phân biệt giữa hai tội danh giết người và giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh rất khó, chủ yếu dựa vào cảm quan đánh giá của Thẩm phán, vì vậy, khi xét xử các vụ án này vẫn còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau.
Từ những phân tích trên có thể khẳng định rằng việc nhận diện đúng “trạng thái tinh thần bị kích động mạnh” có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự. Đây là tình trạng tâm lý bất thường, xuất hiện khi người phạm tội phải hứng chịu các tác động trái pháp luật nghiêm trọng và tức thời từ phía nạn nhân, khiến họ mất khả năng tự chủ và thực hiện hành vi bột phát ngoài ý muốn. Sự ghi nhận của pháp luật đối với trạng thái này không nhằm hợp thức hóa hành vi phạm tội, mà nhằm bảo đảm sự công bằng trong đánh giá lỗi, mức độ nguy hiểm cũng như năng lực điều khiển hành vi của người phạm tội tại thời điểm xảy ra sự việc.
Việc xác định người phạm tội có thực hiện hành vi trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh không chỉ giúp xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật mà còn góp phần thể hiện tính nhân văn của pháp luật hình sự.
Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: Bài viết này mang tính chất tham khảo. Không được xem chính xác và phù hợp cho bất kỳ vấn đề nào mà đọc giả có thể gặp phải, không tạo nên một thoả thuận pháp lý giữa bất kì bên nào, không có bất kỳ trách nhiệm nào được phát sinh từ hoặc liên quan đến việc đọc giả viện dẫn bất kỳ nội dung nào của tài liệu này để áp dụng cho trường hợp của mình. Đọc giả nên tham khảo ý kiến pháp lý của Luật sư trong từng trường hợp của đọc giả.